Dikkat dağınıklığı, aşırı hassasiyet, kendini değersiz hissetmeleri nedeniyle bulundukları ortamda ki kişilerle ilişkilerini zorlaştırır. Kendilerini güçsüz hissetmeleri ve karamsar algılayışları nedeniyle de yardım almak da aynı zamanda bu kişiler için oldukça zordur. Bu noktada  aile bireyleri  hayatlarının merkezine depresyonda olan kişiyi rahatlatmak ve olumsuz düşüncelerinin gerçek olmadığını anlatmakla geçirdiklerinde  bu kişiler anlaşılmadıklarını hissederler. Kişiyi zorlamak da çaresiz hissetmesine neden olur ki bu da durumu çıkmaza sokar. Eğer burda depresyon yaşayan kişi çocuksa ebeveynin günlük yaşamdan uzaklaşmış halleri, mutsuzluk, karamsarlık, sorumluluklarını yerine getirememesi çocuğa sevilmediğini, değersiz görüldüğünü hisettirebilir.  Aile üyelerinin depresyonun kendi başına üstesinden gelme çabaları sonuç vermez. Hastalığın derinleşmesine neden olur. Aile içi yaklaşımlar ve ilişkiler konusunda bir uzman psikologdan yardım almak gerekir. Bu noktada her ailenin kendine has bir yapısı vardır. Bu yapı içinde stresle nasıl başa çıkıldığı, durumun diğer aile bireylerini nasıl etkilediği ve nasıl yaklaşıldığı üzerinde durmak gerekir.

Uzm. Psk. Zehra Erol

10 EYLÜL, tüm dünyada “İNTİHARI ÖNLEME GÜNÜ” olarak kabul edilmektedir. Çeşitli etkinliklerle toplumun intihar olgusuna bakışı netleştirilmeye ve önlemenin yollarını anlatmaya yönelik etkinlikler yapılmaktadır.

Unutulmamalıdır ki; İntihar önlenebilir. En sık görüldüğü rahatsızlık depresyondur ve depresyon tedavi edilebilir.

İntihar, “geliyorum” der. Bu sesi duymak gerek.

Genelde bipolar affektif bozukluk (iki uçlu duygudurum bozukluğu) seyrinde ortaya çıkar. Tedavi edilebilmekle birlikte tekrarlama olasılığı yüksektir. Ciddi boyutta işlevsellik kaybına sebep olabilir. En kötü tarafı ise intihâr riskinin yüksek olmasıdır. Daha ağır yöntemler kullanıldığı için ise ölüm olasılığı atmaktadır.

Hastanın tedavi için mutlaka hastaneye yatırılması gerekir. Güçlü antidepresan ve antipsikotik tedavinin yanında EKT (elektroşok)’nin de eklenmesi ile intihâr riski azaltılarak kısa süre içinde iyileşme sağlanabilecektir.

TMU (transkraniyal manyetik uyarım) yönteminin ise EKT’ye benzer bir mekanizma ile etki ettiği yönünde bulgular vardır. İlaç etkinliğini arttırmakta ve çok daha kısa süre içinde yanıt alınmasına katkı sağlamaktadır. Kapsamlı bilgi şu adreslerden edinilebilir. http://www.psikiyatridetmu.com/ ve http://www.npistanbul.com/tmu.php

Doğum yapan kadınların %50-70 kadarında “doğum sonrası hüzün” ya da “annelik hüznü” denilen bir durum görülmektedir. Bu tabloda annede kolayca ve sebepsiz yere ağlama, bebek sahibi olduğuna sevinememe, durgunluk, yalnızlık hissi şeklinde belirtiler vardır. Bu durum doğumdan sonraki ilk günlerde başlar ve genellikle en fazla bir ay sürer. Tümüyle normaldir. Bir hastalık olmayıp ilaç tedavisi gerektirmez. Annenin yakın desteğe ihtiyacı vardır. Özellikle eşinin desteği çok önemlidir.

Annelik hüznü eğer bir ayı aşar ise o zaman depresyona dönüştüğü söylenebilir. Gebeliklerin % 5-20’sinde doğumdan sonra depresyon görülebilmektedir. Bu noktada annenin tedaviye ihtiyacı vardır. Tedavi edilmese dahi bir kısmında kendiliğinden iyileşme olabilmektedir. Ancak annenin kendisine ve bebeğine zarar verme riski olduğundan ihmâl edilmemesi gereken bir durumdur.

Tedavi seçiminde pek çok unsur göz önünde bulundurulur. Bunlar kısaca;

1. Depresyonun tipi,

2. Birlikte ya da altta başka bir rahatsızlık olup olmadığı,

3. Hastaya özgü özellikler (yaş, cinsiyet, işlevsellik vb.),

4. Yan etkiler (bazan yan etkilerden yararlanmak gerekir, bazan da yan etkileri bertaraf etmek için ilaç eklenir).

Şunu unutmamak gerekir ki; her hasta biriciktir ve tedavi onun durumuna göre düzenlenecektir. Tedavi süreci dinamiktir. Yani zaman içinde küçük rütuşlar yapılarak en etkin hâle getirilecektir.

Böylesi durumlarda hakim şikayet “aşırı sinirlilik” olmaktadır. Vurma, kırma, bağırıp çağırma tarzında fevri davranışlar görülebilir.

Dışardan bir stresör olay olmaksızın “kendiliğinden” ortaya çıkan (endojen) depresyonlarda daha çok çökkünlük ve yavaşlama hâli ön plandadır. Durgunluk, halsizlik, yorgunluk, unutkanlık, hareket etmek istememe, hiçbir etkinliğe katılmama, eskiden keyif alarak yapılan işlere karşı isteksizlik, içe çekilme, karamsarlık, umutsuzluk, ümitsizlik, iştahsızlık, uykusuzluk olabilir. Günün büyük kısmı yatakta geçirilmesine rağmen uykuya dalmakta güçlük çekilir. Sabahları ise çok erken vakitte, çoğunlukla güneş doğarken sebepsiz yere uyanılır.  

Depresyon da ilaç ve terapi kadar kişinin günlük yaşamında da kendi kendine yapabilecekleri vardır.Kendinizi eleştirilerinizin ne kadar gerçekçi, ne kadar çarpıtılmış olduğunu sorgulayın. Eleştirilerinizi gerçekçi bir zemine oturtun.Hiçbir şey yapmamaya” neden olan düşünceleri, olayları gözden geçirmek. Günlük aktivite programı oluşturmak.Ertelemelerinizi azaltmaya çalışın.Planlarınız ve kendinizden beklentilerinizin uygulanabilir olması önemlidir.Aktiviteler ve planlar için kendinize katı davranmayın ve kendinizi zorlamayın. “Ama” ile başlayan cümleleri azaltmak.Negatif düşüncelerinizin farkına varın. Düşüncelerinizi sorgulayarak yanlış ve çarpıtılmış olanları ayıklayın.İnsanlarla ilişkileriniz de “hayır” diyebilmek ve size verilen “hayır” cevaplarını tolere edebilmek. (Kendi sınırlarınızın ve karşınızdakinin sınırlarının farkına varmak. 

Bu görüş çok da haksız sayılmaz. Zira, ölümle sonuçlanan (tamamlanan) intihârların %70′i depresif ya da kronik alkolik hastalar tarafından gerçekleştirilmektedir. Yine, tamamlanan intihârların oranı erkeklerde kadınlara göre beş kat fazladır.

İntihâr girişim yöntemlerini önemli/önemsiz ya da ciddi/hafif diye sınıflandırmak mümkün değildir. “Geri dönüşümü olan” ve “geri dönüşümü olmayan” şeklinde tasnif etmek daha doğru olacaktır. Bilgilendirmek maksadı ile hazırlanmış olan bu sitede geri dönüşümü olmayan yöntemler hakkında bilgi vererek intihâr niyetinde olan okuyucuya yol göstermek doğru bulunmadığından detaya girilmemiştir.

a. Depresif Duygudurum: Hemen her gün ve gün boyunca süren depresif (çökkün) hâl.

b. Anhedoni: Tüm etkinliklere karşı ilgide belirgin azalma, eskisi kadar zevk alamama.

c. İştah: Önemli derecede (ayda vücut kilosunun %5′inden fazla) kilo verme ya da alma.

d. Uyku: Uykusuzluk ya da aşırı uyku.

e) Hareket: Yavaşlama ya da huzursuzca kıpırdanıp durma.

f) Benlik saygısında düşme: Değersizlik, yatersizlik, suçluluk düşünce ya da hezeyanları.

g) Yoğunlaşma: Dikkati toplama ve sürdürmede güçlük. Kararsızlık. Unutkanlık.

e) İntihâr: Yineleyen düşünce, tasarı ya da girişimin olması.

İki hafta boyunca bu 8 durumdan 5′inin bulunması, belirtilerden en az birinin “a” ya da “b” şikayetlerini kapsaması hâlinda tanı konur. 

1. Majör Depresyon: Genetik yatkınlığın söz konusu olduğu ağır depresif bozukluk tipidir. Oluşumunda çevresel nedenlerin etkisi genellikle bulunmaz. İki alt tipi vardır.

a) Melankolik tip: Depresyonun genel belirtilerinin yanında bedensel belirtileri daha yoğundur. Belirgin iştahsızlık ve uykusuzluk vardır. Sabahları sebepsiz yere kendiliğinden çok erken saatte (şafak vakti) uyanma şikayeti ön plandadır. Dün içerisinde sabah saatlerinde kendini daha kötü hissteme şeklinde değişiklikler görülür.

b) Psikotik özellikli tip: Gerçeği değerlendirme yetisinin bozulduğu, hezeyan ve halüsinasyonlar gibi psikotik belirtilerin görüldüğü ağır depresif tablodur. Hezeyanlar, yetersizlik, suçluluk, yok olmaya ya da cezalandırılmaya layık olma tarzında olabilir. Halüsinasyonlar ise genellikle işitseldir ve “suçlusun, cezalandırılacaksın, öleceksin” şeklindedir.  

2. Retarde depresyon: Hareket alanındaki yavaşlama çok ön plandadır. Hatta ileri düzeyinde stupor denen ve kişinin hiç kıpırdayamadığı, donakaldığı duruma dönüşebilir.

3. Ajite depresyon: Depresif belirtilerin yanında kaygı belirtilerinin de olduğu tiptir. Sıkıntı ve kaygıdan dolayı huzursuzluk ve yerinde duramama hâli vardır.

4. Maskeli depresyon: Bu hastalar hekime çoğunlukla bedensel yakınmaları (ağrı), alkol-madde kullanımları ya da cinsel işlev bozuklukları nedeni ile başvururlar. Klasik depresyon bulguları görülmez ve sosyal uyumları da iyidir. Sıklıkla dahiliye, fizik tedavi, ortopedi, üroloji gibi diğer branş hekimlerince muayene edilmesinin ardında psikiyatriste yönlendirilirler. Detaylı bir ruhsal muayene ile tanı konur.

5. Postpartum depresyon: Kadınlarda doğum sonrası ortaya çıkan bir depresif tablodur. Üç tipi vardır.

Birincisi: Gebelik hüznü de denir. Doğumdan sonraki 3-4ncü dünlerde başlar. Sebepsiz yere ve kolayca ağlama, mutsuzluk, kendini ve bebeği sevmeme, doğum yaptığına sevinememe şeklinde görülür. Çoğunlukla destek ve güven verici yaklaşımlar ile ilaç tedavisine gerek kalmadan kısa süre içinde kaybolur.

İkincisi: Doğumdan sonraki 2-3ncü haftada başlar. Tipik depresyon belirtileri vardır. Antidepresan ilaç tedavisine ihtiyaç vardır.

Üçüncüsü: Doğumun ardından 3 ay içinde başlar. İkinci tipe göre daha ağır bir depresif tablo vardır. Psikotik belirtiler de eşlik eder. Antidepresan ve antipsikotik ilaç tedavisi gerekir. Çoğunlukla hastaneye yatırılarak uygulanır. Gerekli ilgi ve sosyal destek gösterilmez, hekime müracaatta gecikilir ise hasta annenin bebeğine zarar vermesi söz konusu olabilir.

6. Atipik depresyon: Tablonun tamamen biyolojik kökenli olmadığı, çevresel etkenlerle ortaya çıktığı düşünülmektedir. Tipik depresif görüntüde ayrıksı duran bazı yakınmalar vardır. Bunlar da uyku ve iştah artışıdır.  

Dünlük dilimizde demoralizasyon durumları çoğunlukla depresyon olarak tanımlanmaktadır. “Sabah patronla tartıştım, depresyona girdim” tarzındaki cümlede böyle bir yanlış anlatım söz konusudur.

Yas duygusu ile depresyonun en temel farkı şudur. Yas sürecindeki bir insanın benlik saygısı düşmez. Yani kendisini değersiz, yetersiz hissetmez. Pişmanlıklar ve “keşke”ler olabilir ama karamsarlık ve ümitsizlik olmaz. Tüm hesaplaşma geçmişle ilgilidir. Gelecek konusunda kaygı ve korku yoktur.

Yasın bir süresi vardır. Yaklaşık 40-50 gün sürer. Sonrasında kendiliğinden yas sürecinin tamamlanması gerekir. Eğer tamamlanmaz ise tıbbi müdaheleye ihtiyaç var demektir. Vaktinde tamamlanmayan ve uzayan yas depresyona dönüşebilir.

Burada tüm yas duyguları ile bir annenin evlâdını kaybettiği zaman içine girdiği yas duygusunu birbirinden ayrı tutmak gerektiği düşüncesindeyim. Zira evlâdını kaybeden annenin yası maalesef tamamlanmamaktadır. Bunun sebebi anne ile evlâdı arasında kurulan duygusal ilişkinin çok farklı bir boyutta ve güçte olmasıdır muhtemelen. Çünkü daha dünyaya getirmediği çocuğun anne karnında vefatı, düşük ya da kürtaj gibi tıbbi sebeplerden dolayı gebeliğin tamamlanamadığı durumlarda bile bu yas duygusu yaşanmaktadır.

Eskilerin bir sözü var. “Ölenle ölünmüyor” diye. Hayat devam ediyor. Hiçbir şey eskisi gibi olmasa da devam ediyor. Yaşama tutunmak, kendine ve çevreye faydalı olabilmek için yasın etkilerinden kurtulmak gerekiyor. O bakımdan uzayan yas süreçleri için bir hekimden tıbbi yardım almak doğru olacaktır.